توسعهٴعدالت محور از جمله موضوعاتی است که در سیره و روش امام علی (ع)قابل مطالعه و الگو گیری است . توسعه اقتصادی در جامعه اسلامی از مظاهر برقراری عدالت در یک جامعه است به ویژه جامعه ای که می خواهد با محوریت عدالت اسلامی مدل جامعه توسعه یافته را ارائه نماید . امام علی(ع) رفاه عمومی را عامل برچیده شدن بساط فقر و باعث استقرار عدالت اجتماعی می دانند و به همین جهت ، خود آن حضرت ، در طول عمر با برکت و نیز در زمان حکومتش بدان اهتمام می ورزیدند و فرمانداران و کارگزاران خود را به توجه بدان امر می فرمودند . توسعه اقتصادی به منظور برقراری عدالت از نگاه امام علی(ع) دارای ویژگی هایی است که در این مجال به برخی از آنها اشاره می شود :

الف ) عمران و آبادانی شهرها

امام علی (ع) با علم و احاطه کامل به این موضوع که برقراری عدالت اجتماعی در  اداره قلمرو حکومت اسلامی تا زمانی که عمران و آبادانی تعطیل باشد مقدور نیست در فرازهای متعددی از دستور نامه های  خود بر آن تاکید فرموده اند ، به نظر حضرت اگر رفاه و آسایش نسبی برای آحاد مردم ایجاد نشود فاصله بین فقیر و غنی ، همواره خواهد بود و هر روز بر فقر فقیر و غنای غنی افزوده می شود .

حضرت در فرمان خود به مالک اشتر هدف اصلی انتخاب مالک را برای فرمانداری مصر چنین بیان می فرماید :

این فرمان بنده خدا امیرمؤمنان به مالک اشتر پسر حارث است ، در عهدی که با او دارد . هنگامی که او را به فرمانداری مصر برمی گزیند تا خراج آن دیار را جمع آورد ، و با دشمنانش نبرد کند ، کارمردم را اصلاح وشهرهای مصر را آباد سازد (1)

امام (ع) فشارهای وارده بر مردم را در جریان تکالیف سخت حکومتی، مثل پرداخت مالیات، تنها در صورتی جایـــز  می داند که شهرهای آباد و با امکانات رفاهی مناسب برای آنان آماده شود تا مردم درک نمایند که اگر از ناحیه حکام برای دریافت مالیات فشاری وارد می شود این گونه سخت گیری ها در نهایت به رفاه و آسایش و عمران و آبادانی شهرهایشان منجر می شود و لذا در فراز دیگری از فرمان خود به مالک اشتر می فرماید :

        بایدتلاش تو در آبادانی ، بیشتر از جمع آوری خراج باشدکه خراج جزباآبادانی فراهم نمی گردد .و آنکس که بخواهد خراج را بدون آبادانی مزارع بدست آورد . شهرها را خراب و بندگان خدا را نابود و حکومتش جز اندک مدتی دوام نیاورد .(2)

به نظر امیرمؤمنان شرط بقای حکومت ها ایجاد عمران و آبادانی و رفاه برای مردم است امام (ع) در قسمت دیگری از نامه خود به مالک اشتر یادآوری می کند که اگر بنای تو بر سازندگی و آبادانی باشد ، مردم نه تنها مالیات خود را به موقع پرداخت خواهند کرد بلکه در مشکلات صابر و یاری گر حکام خود خواهند بود :

      آنگاه اگر در آینده کاری پیش آید و به عهده شان بگذاری ، با شادمانی خواهند پذیرفت ، زیرا عمران و آبادانی ، قدرت تحمل مردم را زیاد می کند. (3)

بر این اساس شرط همراهی مردم با حکام این است که مردم به طور مستقیم نتیجه پرداخت ها و نتیجه  تحمل های خود را در عرصه سازندگی و آبادانی لمس نمایند ، که اگر چنین نباشد دیری نمی پاید که مردم امید و علاقه شان از حکومت سلب خواهد شد .

ب) سرمایه گذاری مولد

امیرمؤمنان یکی از ابعاد توسعه اقتصادی برای نیل به عدالت اجتماعی را ، ایجاد سرمایه گذاری های مولد و زیربنایی می دانند ، به گونه ای که منافع و سود اینگونه سرمایه گذاری ها بتواند مستمرﴽ بنیه مالی جامعه را تقویت نماید و مانع از آن شود که اصل سرمایه در جامعه اسلامی مصرف شود .

حضرت امیر(ع) نامه کوتاهی دارد که به وصیت اقتصادی آن حضرت معروف شده است. این وصیت کوتاه بیانگر نگاه بلند ، عمیق و دقیق امام است در خصوص حفظ سرمایه کشور :

    و با هر کس که این اموال در دست اوست شرط می کنم که اصل مال را حفظ کرده ، تنها از میوه و درآمدش بخورند و انفاق کنند و هرگز نهال های درخت خرما را نفروشند ... (4)

مصداق بارز این موضوع اتکاءکشورهای اسلامی به فروش نفت به عنوان سرمایه اصلی کشور است .

استهلاک سرمایه آن گونه که امــروزه برخی حاکمان و دولتمردان با منابع خدادادی کشورشان می کنند و منابع اصلی خود را که می تواند به سرمایه های مولد تبدیل شود به صورت بی رویه و بی برنامه استخراج و به فروش می رسانند به هیچ وجه با آموزه های اسلامی و شیوه حکومت داری امیرمؤمنان منطبق نیست ، متاسفانه این منابع بدون آنکه به سرمایه های پایدار و زایا تبدیل شوند با شتاب در حال تمام شدن و نابودی هستند .

ج) توجه به گروه های آسیب پذیر

از نشانه های جامعه های توسعه یافته به ویژه آنها که پیگیر توسعه عدالت محور هستند توجه به گروه های کم درآمد و آسیب پذیر جامعه است . اگر حاکمان جامعه ای بخواهند در مسیر توسعه قدم بگذارند ، اما نسبت به ریشه کن کردن فقر و مظاهر آن در بین توده مردم اهتمام ننمایند ، در این گونه جوامع فرآیند توسعه یا امکان پذیر نیست و یا توسعه ایجاد شده ، ابتر ، غیر واقعی ، نامتوازن ، غیر اسلامی و مقطعی خواهد بود . اسلام فقر را ریشه بسیاری از نابسامانی ها و بزه کاری ها می داند و در بعضی روایات از فقر به عنوان ریشه کفر نام برده شده است . انسان فقیر تربیت پذیر نیست و مستعد هر گونه خلاف و بزه است و لذا از وظایف حکام اسلامی که به دنبال استقرار عدالت اجتماعی و یا به عبارتی توسعه عدالت محور هستند این است که برای حل معضل فقر و محرومیت و ریشه کن کردن آن برنامه عملی داشته باشد .

امام علی (ع) در سفارش به فرزندش محمد بن حنیفه می فرماید :

             ای فرزند ! من از تهی دستی بر تو هراسناکم ، از فقر به خدا پناه ببر ، چرا که همانا فقر ، دین انسان را ناقص و عقل را سرگردان و عامل برانگیخته شدن خشم خداوند است . (5)

امام علی (ع) آن چنان بر فقر می تازد که از فقر به عنوان (مرگ بزرگ) یاد می کند که (الفقر موت الاکبر) (6) .

از منظر امام (ع) فقر نوعی بلاست که اگر بخشهایی از جامعه به آن مبتلا شود مسیر رشد و شکوفایی سد خواهد شد . کلام صریح آن حضرت چنین است که :

           آگاه باشید که فقر نوعی بلاست . (7 )

در باب علل آن نیز حضرت ریشه عمده فقر را توزیع ناعادلانه ثروت در سطح جامعه می داند و می فرماید :

           . . . فقیری گرسنه نمی ماند جز به کامیابی توانگران .(8)

امیرمؤمنان در تمام زندگی پر بار خود به ویژه دوران اندک حکومتش ، ضمن تلاش بی امان برای از بین بردن مظاهر فقـــر ، ریشه کن نمودن آن را از وظایف حکــومت اسلامی می دانستند و فــرمانداران خود رابه این مهم امر می فرمودند. امام علی (ع) در فرمان معروف خود به مالک اشتر بخش مفصلی را به توجه کردن به طبقات کم درآمد و آسیب پذیر جامعه اختصاص داده است . در فراز دیگری از فرمان امام به مالک می خوانیم :

          خدا را ! در خصوص طبقات پائین و محروم جامعه ، که هیچ چاره ای ندارند . . . همانا در این طبقه محروم گروهی خویشتن داری کرده و گروهی به گدایی دست نیاز برمی دارند ، پس برای خدا پاسدار حقی باش که خداوند برای این طبقـه معین فرموده است . بخشی از بیت المال و بخشی از غلــه زمین ها ی غنیمتی اسلام را در هر شهری به طبقات پائین اختصاص ده زیرا برای دورترین مسلمانان همانند نزدیکترین آنان سهمی مساوی وجود دارد و تو مسئول رعایت آن می باشی  . مبادا سرمستی حکومت ، تو را از رسیدگی همواره و فکر مشکلات آنان بازدارد و از آنان روی برگردانی ، به ویژه امور کسانی را از آنان ، بیشتر رسیـــدگی کن که از کوچکی به چشم نمی آیند و دیگران آنان را کوچک می شمارند و کمتر به تو دسترسی دارند .(9)

امام متقیان (ع) در ادامه همین فرمان بر اهمیت این موضوع می افزاید و می فرمایند :

        من از رسول خدا شنیدم که می فرمود : ملتی که حق ناتوانان را از زورمندان ، بی اضطراب و بهانه ای بازنستاند ، رستگار نخواهد شد . (10)

سیره عملی آن حضرت به ما می آموزد علاوه بر آن که مردم خود باید نسبت به فقر و نیاز هم نوعان حساس و مسئولیت پذیر باشند ، این وظیفه حکومت اسلامی است که حق طبیعی و خدادادی محرومین را که همان بهرمندی از امکانات موجود برای رفع حداقل نیازمندی هاست ، ادا نماید . بر همین اساس است که ، حضرت پس از فرو نشاندن فتنه نهروان در سال 38 هجری خطبه ای ایراد فرمودند که در قسمتی از آن به صراحت یکی از اهداف حکومت خود را بازستاندن حق محرومین دانستند :

          ذلیل و فقیر ترین افراد نزد من عزیز است تا حق او را بدو بازگردانم و نیرومند و دارا نزد من ضعیف است تا حق را از او باز ستانم . (11)

د) برقراری امنیت ، ایجاد تعادل و نفی تبعیض

مردم در قلمرو حکومت اسلامی باید دارای امنیت روحی - روانی و آسایش خاطر باشند تا بتوانند به برقراری عدالت امیدوار باشند ؛ و بدانند که در مسیر توسعه ، عدالت قربانی آن نشده و در زیر چرخ های توسعه اقتصادی له نمی شود ، و لذا وظیفه حاکم اسلامی است که در تمام زوایا برای مردم امنیت ایجاد نماید ودر سطح جامعه مواظبت و مراقبت نماید که تعادل اجتماعی از بین نرود و تبعیض های ناروا به واسطه روابط قومی و قبیله ای حاکم نشود .

امیر المؤمنین آنگاه که ابن عباس به سال 36 هجری فرماندار او در بصره بود در قسمتی از نامه ای برایش چنین نوشت :

با مردم به نیکی رفتار کن و گره وحشت از دلهای آنان بگشای ......(12)

حضرت در همین نامه سفارش می کنند که با مردم رفتار میانه داشته باشد و نگذارد که تعادل از میان برود و لذا می فرماید :     

 پس مدارا کن ای ابوالعباس ! (13)

امام «ع» در نامه ای دیگر به عمربن ابی سلمه اوجبی فرماندار فارس درباره رفتارش با غیر مسلمانان چنین می نویسد :

. . . پس در رفتـار با آنان نرمی و درشتی را با هم آمیز ، رفتاری توأم با شدت و نرمش داشته باش ، اعتدال و میانه روی را در نزدیک کردن یا دور کردن رعایت کن . (14)

امام«ع» برخورد به همه کسانی را که در قلمرو حکومت اسلامی زندگی می کنند مستحق برخورداری از عدالت می داند و لذا به مأمورین وصول مالیات می گوید :

کسی را با تازیانه نزنید و به مال کسی ، چه نمازگزار باشد و چه در پیمان اسلام (ذمی) دست درازی نکنید . (15)

امام«ع» در نامه خود به مالک اشتر نیز به این مسئله اشاره فرموده اند :

مردم دو سته اند ، دسته ای برادر دینی تو و دسته دیگر همانند تو در آفرینش می باشند .

پی نوشت :

1)  نهج البلاغه ، نامه 53                                                   

2) همان ، نامه 53/80                                                 

3) همان ، نامه 53/85                                                   

4) همان ، نامه 24                                                        

5)  کلمات قصار 319                                                   

6) کلمات قصار 63                                                        

7) کلمات قصار 388                                                     

8) قصار 328      

9) نهج البلاغه ، نامه 53 

10) همان ، نامه 53

11) همان ، خطبه 37

12) همان ، نامه 57

13) همان ، نامه 18

14) همان ، نامه

 15) همان ، نامه 19