شب قدر در فرهنگ اسلامی جایگاه ممتازی دارد ، در هیچ جای قرآن به صراحت از زمان دقیق شب قدر نام برده نشده است ، فقط از روی شواهد و قرائن موجود در قرآن است که می توان به زمان شب قدر پی برد . شب قدر از چنان جایگاهی برخوردار است که بنا بر برخی اقوال برخی علمای بزرگ تمام شب های یک سال را بیدار مانده و به تهجد ایستاده اند تا اطمینان حاصل کنند که از فیض بیداری شب قدر بهره مند شده اند .

 با يادآوري این نکته که در این مجال قصد بیان ارزش و اهمیت شب قدر نیست که خود مجال موسعی می طلبد ، ابتدا این سئوال را طرح می کنیم که : شب قدر در چه زمانی از سال واقع شده است ؟

باذکر این آیه شریفه وارد موضوع بحث می شویم که : انا انزلناه فی لیله القدر . یعنی ما این قرآن را در شب قدر نازل کردیم ( سوره قدر آیه 1 )

به اعتقاد شیعه و عموم مسلمانان نزول قرآن دو بار صورت گرفته است ، یکبار به صورت دفعی و یکباره و باردیگرهم به صورت تدریجی و تفرّقی .

نزول تدریجی قرآن همان است که در مدت 23 سال دوران رسالت نبی مکرم اسلام(ص) از شب بعثت آغاز و تا روزهای پایان عمر شریف آن حضرت ادامه داشت . آیات متعددی در قرآن وجود دارد که می تواند گــــواه این نوع نزول قرآن باشد که از آن جمله می توان اشاره کرد به آیات زیر :

وقرانا فرقناه لتقرأه علی الناس علی مکث و نزلناه تنزیلا

وقرآنی را جزءجزء بر تو فرستادیم که تو نیز بر امت به تدریج قرائت کنی (اسراء 106 )

تبارک الذی نزل الفرقان علی عبده لیکون للعالمین نذیرا

بزرگوار آن خداوندی است که قرآن را بربنده خالص خود نازل فرمود تا اهل عالم را خداترس گرداند ( فرقان 1 )

وان کنتم فی ریب مما نزلنا علی عبدنا فاتوا بسوره من مثله

و اگر شما را شکی است در آنچه که بر بنده خود فــرستادیم پــس بیاورید یک ســـوره مثل آن ( بقره 23 )

تنزیل الکتاب من الله العزیز الحکیم

نازل شدن این قرآن از جانب خدای مقتدر حکیم است .(احقاف 2)

َنزَلَ در این آیات از باب ( تفعیل/تنزیل ) است که خود به خود این باب ، افاده معنی تدریج و تفرّق می دهد بنابراین ،در قرآن، هرگاه َنزَلَ از باب تفعیل آمده باشد منظور همان نزول تدریجی قرآن است که 23 سال به طول انجامیده است .

شمار دیگری ازآیات قرآن هستند که نزول قرآن با الفاظی که از باب ( افعال/انزال ) بیان شده است که این باب افاده معنای دفعی و یکبارگی می دهد که از جمله این آیات می توان نام برد :

انا انزلناه فی لیله مبارکه

و ما قرآن را در شب مبارک فرستادیم .( دخان 3 )

انا انزلنا الیک الکتاب بالحق

و ما به سوی تو قرآن را به حق فرستادیم .( نساء 105 )

و ان کنتم امنتم بالله و ما انزلنا علی عبدنا یوم الفرقان یوم التقی الجمعان و الله علی کل شی ء قدیر

اگر به خدا و آنچه بر بنده خود در روز فرقان نازل فرمود ایمان آورده اید و بدانید که خدا بر هر چیز تواناست (انفال41)

پس از تصدیق اینکه نزول قرآن به دو صورت بوده است ، باز می گردیم به طرح سئوال اول ، حال که خداوند فرموده که قرآن در شب قدر نازل شده است ، پس باید پرسید که شب قدر در چه زمانی از سال واقع شده است ؟ و ما چه دلیلی داریم بر اینکه شب قدر در ماه رمضان است ؟

پاسخ را از قرآن باید دریافت کرد که :

شهر رمضان  الذی انزل فیه القران

ماه رمضان  ماهی است که در آن قرآن نازل شده است . (بقره185)

می دانیم که آغاز وحی و یا نزول تدریجی قرآن شب بعثت پیامبر (ص) مصادف با 27 رجب است ، بر این اساس نمی توانیم ماه رمضان را ماه آغاز وحی تدریجی بدانیم . و از طرفی بر اساس آنچه گفته شد (اُنزلَ) در این آیه از باب (انزال) است که معنی دفعی و یکبارگی می دهد . بنابراین ماه رمضان  ماهی است که قرآن در آن یکباره بر قلب پیامبر (ص) و از جانب خداوند بر اهل زمین فرود آمده است .

با قراردادن آیه فوق در کنار آیه اول از سوره مبارکه قدر محصول آن است که:شب قدر در ماه رمضان قرار گرفته و مؤید آن، از جمع این در آیه حاصل می شود :

( شهررمضان  الذی انزل فیه القران ) و ( انا انزلناه فی لیله القدر )